Ustawa o fundacji rodzinnej wchodzi w życie 22 maja 2023 roku, co oznacza że pierwsze fundacje rodzinne będą mogłyby być już zakładane w maju tego roku. Nowa ustawa wprowadza do polskiego porządku prawnego nową instytucję - fundację rodzinną. Jest to instrument prawny, znany już szeroko za granicą, m.in. w Szwajcarii, Niemczech, czy Danii, który ma umożliwić polskim przedsiębiorcom zabezpieczyć majątek ich firm rodzinnych i zapewnić oraz ułatwić wielopokoleniową sukcesję.
Ustawodawca wprowadził tę instytucji, ponieważ w polskim porządku prawnym brakuje instrumentu zapobiegającego podziałowi i nadmiernemu rozdrobnieniu majątku związanego z rodzinną działalnością gospodarczą po śmierci jej właściciela. W celu zapobieżenia sytuacji, w której majątek ulega nadmiernemu podziałowi pomiędzy spadkobierców, będąc jednocześnie w części zbywany, a jego dalsze funkcjonowanie i zarząd nim są mocno utrudnione, wprowadzono narzędzie jakim jest fundacja rodzinna, która ma za zadanie zatrzymanie kapitału w kraju, przekazanie firmy rodzinnej kolejnym pokoleniom, umożliwienie pomnażania majątku, a przede wszystkim zapewnienie ciągłości przedsiębiorstwa i zaspokojenie potrzeb beneficjentów.
Kto może być fundatorem
Fundatorem będzie mogła być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która złoży oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim albo w testamencie. Fundacja rodzinna może być ustanowiona przez większą liczbę fundatorów, chyba że jest ustanawiana testamentem - wtedy możliwy jest tylko jeden fundator - spadkodawca. Istotne jest przy tym, że prawa i obowiązki fundatora są niezbywalne.
Fundator nie odpowiada za zobowiązania fundacji rodzinnej. Natomiast w drugą stronę, fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, w tym z tytułu obowiązku alimentacyjnego - w tym ostatnim przypadku obowiązek ten rozciąga się również na okres po ustanowieniu fundacji rodzinnej i nie można go wyłączyć ani ograniczyć bez zgody wierzyciela.
Kto jest beneficjentem
Beneficjentami mogą być osoby fizyczne, w tym fundator, oraz organizacje pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego. Podobnie jak w przypadku fundatora, prawa i obowiązki (z wyjątkiem wierzytelności) beneficjenta są niezbywalne. Zrzeczenie się uprawnień przez beneficjenta wymaga zachowania formy pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym. Takie zrzeczenie się wszystkich uprawnień jest równoznaczne ze zrzeczeniem się statusu beneficjenta.
Powstanie fundacji rodzinnej
W celu ustanowienia fundacji rodzinnej wymagane jest:
- złożenie oświadczenia o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim albo w testamencie;ustalenie statutu;
- sporządzenie spisu mienia;
- ustanowienie organów fundacji rodzinnej;
- wniesienie funduszu założycielskiego, tj. mienia o wartości minimum 100 000 zł;
- wpisanie fundacji do rejestru fundacji rodzinnych.
Akt założycielski oraz statut fundacji rodzinnej muszą zostać sporządzone w formie aktu notarialnego. Z chwilą wpisu do odpowiedniego rejestru fundacja rodzinna uzyskuje osobowość prawną.
Statut wymagany do ustanowienia fundacji rodzinnej określa m.in. jej nazwę, siedzibę, szczegółowy cel, beneficjentów, czas trwania, wartość funduszu założycielskiego, zasady powoływania i odwoływania oraz uprawnienia i obowiązki członków organów fundacji rodzinnej, zasady jej reprezentacji, a także może regulować inne sprawy.
Organy fundacji rodzinnej i ich funkcje
Organami fundacji rodzinnej są zarząd, rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów.
Zarząd
Do zadań zarządu należy przede wszystkim prowadzenie spraw fundacji rodzinnej oraz reprezentowanie jej na zewnątrz, realizacja jej celów określonych w statucie, zapewnienie jej płynności finansowej i wypłacalności, czy spełnianie świadczeń przysługujących beneficjentom. Członkiem zarządu może być osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Jest powoływany i odwoływany przez fundatora, chyba że co innego wynika ze statutu lub ustawy. Co do zasady powoływany jest na trzyletnią kadencję, zaś jego mandat wygasa także w przypadku odwołania, śmierci lub rezygnacji. Członkowie zarządu mogą pełnić swoje funkcje za wynagrodzeniem lub bez, w zależności od ustaleń.
Rada nadzorcza
Rada nadzorcza jest organem fakultatywnym. Może być ustanowiona przez fundatora, jednakże gdy liczba beneficjentów przekracza 25 osób, ustanowienie tego organu staje się obowiązkowe. Rada nadzorcza pełni funkcje kontrolne nad zarządem w zakresie przestrzegania prawa i postanowień statutu. Statut może także przewidywać inne uprawnienia rady nadzorczej. Podobnie jak w przypadku członka zarządu, członka rady nadzorczej powołuje i odwołuje fundator. Kadencja trwa zwykle pięć lat. Najistotniejsze jest jednak, że nie można pełnić jednocześnie obu funkcji.
Zgromadzenie beneficjentów
W statucie fundator ustanawia również zgromadzenie beneficjentów. Zgromadzenie beneficjentów jest zwoływane przez zarząd, chyba że statut stanowi inaczej. Zgromadzenie beneficjentów podejmuje uchwały dotyczące m.in. rozpatrzenia i zatwierdzenia sprawozdania finansowego za poprzedni rok obrotowy, udzielenia absolutorium członkom organów, podziału lub pokrycia wyniku finansowego netto, wyboru firmy audytorskiej oraz innych spraw wymienionych w statucie lub ustawie.
Zmiany w innych przepisach
Należy pamiętać, że ustawa wprowadza zmiany również w innych przepisach: kodeksie cywilnym oraz kodeksie postępowania cywilnego, ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, ustawie o podatku od spadków i darowizn, o podatku dochodowym od osób fizycznych, ordynacji podatkowej, ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego, ustawie o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy czy ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.