Myślę, że każdy słyszał kiedyś o zachowku i każdy utożsamia to pojęcie z prawem spadkowym. Co to dokładnie znaczy i kto jest uprawniony z tytułu zachowku?
W polskim prawie cieszymy się swobodą testowania, która przejawia się prawem powołania spadkobierców w swoim testamencie. Swoboda testowania nie jest jednak bezwzględna, ponieważ ograniczona jest chociażby poprzez instytucję zachowku, która ma na celu ochronę interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed pokrzywdzeniem ich przez spadkodawcę jego rozporządzeniem majątkiem na wypadek śmierci. Osobami najbliższymi w tym rozumieniu są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Roszczenie o zachowek przysługuje tym osobom, jeżeli dziedziczyłyby po spadkodawcy z ustawy. Zatem w pierwszej kolejności należy ustalić krąg osób, które dziedziczyłyby ustawowo i obliczyć jakie udziały w spadku by im przypadały, przy uwzględnieniu zasad zawartych w Kodeksie cywilnym. Osobie uprawnionej z tytułu zachowku przysługuje roszczenie z tytułu zachowku, o ile nie otrzymała należnej kwoty w innej postaci, tj. darowizny, zapisu zwykłego lub windykacyjnego, a także świadczeń na wychowanie i wykształcenie (w przypadku zstępnych spadkodawcy).
Jak już zostało wspomniane wyżej, obliczenie zachowka wymaga uprzedniego ustalenia kręgu spadkobierców, którzy byliby powołani do dziedziczenia z ustawy. Musimy więc odwołać się do przepisów dotyczących dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z nimi do dziedziczenia z ustawy są powołani najbliżsi członkowie rodziny spadkodawcy w następującej kolejności:
- Dzieci i małżonek spadkodawcy w częściach równych (w tym małżonek minimum w 1/4 części);
- Kiedy nie ma zstępnych- małżonek i rodzice spadkodawcy, przy czym rodzicom przypada udział wynoszący po 1/4 każdemu z nich;
- Kiedy nie ma zstępnych i małżonka - rodzice w częściach równych;
- Jeżeli któryś z rodziców nie dożyje otwarcia spadku udział spadkowy, który by mu przypadł, dostaje rodzeństwo spadkodawcy w częściach równych (albo zstępni rodzeństwa w zakresie udziału w spadku, który by im przypadł, jeśli ktoś z rodzeństwa nie dożył otwarcia spadku);
- Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i brak rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy, to żyjący rodzic i małżonek spadkodawcy dziedziczą po połowie;
- w braku zstępnych, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy cały spadek przypada małżonkowi spadkodawcy.
Kiedy znamy już wartość spadku oraz po ustaleniu na jaką jego część osoba uprawniona do zachowku mogłaby liczyć w przypadku dziedziczenia ustawowego, wysokość należnego zachowku można obliczyć mnożąc tę część przez odpowiednio 1/2 albo 2/3 - w przypadku, gdy uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest nieletni.
Należy pamiętać, że obliczenie wartości zachowka może być niekiedy bardziej skomplikowane, między innymi w przypadku gdy spadkodawca przed śmiercią dokonał darowizn na rzecz spadkobierców lub w testamencie dokonał zapisu windykacyjnego, które mogą zostać zaliczone na poczet należnego zachowku. Niekiedy do zachowku mogą zostać również zaliczane koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, stąd w wielu przypadkach nieoceniona może się okazać pomoc profesjonalisty w kwestii dochodzenia zachowku. Na dochodzenie zachowku osoba uprawniona ma pięć lat od ogłoszenia testamentu.
Ponadto, należy pamiętać że istnieje możliwość całkowitego pozbawienia spadkobierców prawa do zachowku poprzez wydziedziczenie w testamencie, jednak jest to możliwe tylko w konkretnych przypadkach.